Toespraak door Jan van Zanen bij de opening van het Landelijk Congres der Bestuurskunde, 11 mei 2026 

Van harte welkom in Den Haag, de stad waar dagelijks wordt gewerkt aan besluiten die richting geven aan ons land. En welkom in deze voormalige tramremise – ooit het hart van het Haagse openbaar vervoer, nu het Haags Openbaar Vervoer Museum. Een plek waar je ziet hoe de stad zich door de tijd heen beweegt: soms vraagt dat om inzoomen op een detail, soms om uitzoomen naar het grotere geheel. Het vergrootglas en de verrekijker komen hier letterlijk samen. 

Tijdens de afgelopen Lintjesregen mocht ik iemand onderscheiden die dat als geen ander begrijpt: Dick Venemans, sinds gisteren 90 lentes jong,  die zich al sinds 1998 inzet voor dit museum. Hij inventariseerde, ordende en ontsloot honderden objecten uit de tramhistorie – van petten en stempels tot uniformen en richtingfilms. Die richtingfilms, waarop de bestemmingen van de tram staan, laten prachtig zien hoe belangrijk het is om helder te hebben waar je naartoe wilt. Een tram kan met één draai aan de slinger van bestemming veranderen, maar volgt altijd een spoor. In het openbaar bestuur ligt dat anders: koers bepalen vraagt tijd, zorgvuldigheid en het vermogen om vooruit te kijken. 

Het is een eer om te mogen bijdragen aan de opening van het Landelijk Congres der Bestuurskunde 2026. Een congres waar studenten uit het hele land samenkomen – en natuurlijk ook uit Den Haag, waar de Haagse Hogeschool en de Universiteit Leiden midden in het bestuurlijke centrum van Nederland opleidingen Bestuurskunde aanbieden. Studeren in een stad waar beleid, politiek en praktijk zo dicht bij elkaar liggen, is een unieke kans om te zien hoe bestuur in de praktijk werkt. 

Het thema van vandaag raakt de kern van modern besturen: werken met een vergrootglas of met een verrekijker. Het lijkt een eenvoudige metafoor, maar iedereen die zich bezighoudt met publieke vraagstukken weet hoe scherp deze tegenstelling kan zijn. De keuzes die we vandaag maken, bepalen immers de wereld van morgen. 

Bestuurders staan voortdurend onder druk. Media, incidenten en politieke dynamiek vragen om snelle reacties en zichtbare resultaten. Het vergrootglas ligt altijd klaar: scherp, dichtbij, gericht op het probleem van nu. Maar de grote opgaven van deze tijd – klimaat, digitalisering, zorg, wonen, migratie, defensie – vragen om meer dan snelle ingrepen. Ze vragen om vooruitkijken, om koersvastheid, om beleid dat verder reikt dan de actualiteit. Om de verrekijker dus: verder kijken, breder kijken, durven kijken. 

Die spanning tussen het heden en de toekomst raakt ook mijn medewerkers. Politieke sensitiviteit is belangrijk, maar mag nooit ten koste gaan van continuïteit, neutraliteit en langetermijndenken. De vraag wat ambtelijke onafhankelijkheid betekent in een tijd waarin beleid en politiek zo verweven zijn, is actueler dan ooit. 

Juist daarom is dit congres zo waardevol. Vandaag onderzoekt u hoe publieke professionals kunnen schakelen tussen vergrootglas en verrekijker. Tussen korte en lange termijn. Tussen politieke realiteit en ambtelijke stabiliteit. Tussen polarisatie en samenwerking. 

En hoe bijzonder dat u daarbij onder anderen gaat luisteren naar iemand die deze spanning als geen ander kent: Henk Jan Meijer, oud-wethouder verkeer in Den Haag en later burgemeester van Zwolle en Enschede. Iemand die zowel het detail van een kruispunt als de lange lijnen van een stad heeft moeten overzien. 

Voor u, als jonge bestuurskundigen, ligt hier een grote verantwoordelijkheid – én een grote kans. U bent de generatie die kan investeren in duurzame bestuurskracht, strategisch denken en professionele waarden. Die kan helpen bouwen aan instituties die niet alleen reageren op wat misgaat, maar anticiperen op wat nodig is. 

Wens u een dag toe die inspireert, uitdaagt en helpt om samen de juiste wissels te leggen. Zodat het openbaar bestuur, net als een goed onderhouden tramnet, betrouwbaar blijft rijden. 

Dank u wel.